HİT-30 ve Yeni Yatırım Teşvik Sistemi: Sahadan Notlar

Eximman grubu için Devlet Yardım, Teşvik ve Hibeler Koordinatörlüğü yaptığım 2022-2024 yılları, Türkiye'nin teşvik sisteminin radikal bir dönüşüm öncesi son durağıydı. O dönemden bu yana, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı önderliğinde başlatılan HİT-30 (Yüksek Teknoloji İnisiyatifi) programı, devreye girdiği ilk yılı geride bıraktı. Bugün, sahanın ne dediğini paylaşmanın tam zamanı.

Önce çerçeveyi netleştirelim. HİT-30, geleneksel beşli teşvik sisteminin (genel, bölgesel, büyük ölçekli, stratejik, proje bazlı) üzerine kurulmuş, fakat onunla yer değiştirmek üzere tasarlanmamış bir programdır. Mevcut sistem yerli üreticinin kapsayıcı yapısını korurken, HİT-30 belirlenen 30 öncelikli teknoloji alanında, asgari yatırım tutarı ve yerli katma değer eşikleri yüksek tutularak 'devlet ortaklı' bir model kurguluyor.

Kapsayıcılığın değil, derinliğin programı

Daha önceki sistemlerde 'kim teşvik alabilir' sorusu öne çıkardı. HİT-30'da soru farklı: 'Devletin sermayedar olarak içine girmek isteyeceği yatırım hangisi?' Bu, felsefi bir ayrım gibi görünüyor ama uygulamada her şeyi belirliyor. Vergi indirimi ve sigorta prim desteği gibi geleneksel destek araçlarının yanına, hibe, faizsiz kredi, sermaye katılımı, yer tahsisi ve kamu alımı garantisi gibi araçların eklenmesi, başvuru sürecini de derinleştiriyor.

Bunun ilk yansıması: HİT-30 başvuru dosyaları, eski Yatırım Teşvik Belgesi başvurularıyla kıyaslanamaz. Eskiden bir mali müşavir, sektör tecrübesi olan bir mühendisle iş birliği yaparak başvurunun büyük kısmını tamamlayabilirdi. Yeni programda, finansal modelleme, teknolojik olgunluk seviyesi (TRL) raporu, tedarik zinciri yerlilik analizi, KVKK ve siber güvenlik uyum beyanı, sürdürülebilirlik etki değerlendirmesi gibi başlıklar zorunlu hale geldi. Yani başvuru, başlı başına bir mühendislik projesi.

Otuz öncelikli alan: hepsi eşit doğmadı

Programın 30 öncelikli alanı, kabaca dört kümeye ayrılıyor: ileri imalat ve robotik, enerji ve depolama teknolojileri, biyoteknoloji ve sağlık, dijital alt yapı ve yarı iletkenler. Listeyi resmi metinden okumakla, sahadan değerlendirmek arasındaki fark büyük. Çünkü bazı alanların tedarikçi ekosistemi Türkiye'de hazır değil; yatırımcının teşviki almasıyla üretime başlaması arasında, en az iki yıl alacak bir kuluçka süresi var.

Örneğin yarı iletken üretimi alanında alınan teşvikler heyecan vericiydi. Ama gerçekçi konuşalım: Türkiye'nin hâlihazırda 12 nm altı üretim altyapısı yok; ekipman tedarikçileri dünya genelinde sınırlı; konunun mühendis insan kaynağı eksiği akut. Yatırımcı belgeyi alıyor, vergi indirimini hak etmek için 'üretime geçti' beyanını verebileceği eşiğe ulaşana kadar üç dört yıl geçiyor. Bu süre boyunca teşvik tutarı erimiyor; ama nakit akışı baskısı erimeden büyüyor.

Bunun aksine, batarya ve enerji depolama alanı, tedarikçi ekosistemi nispeten olgun olduğu için somut sonuçlar üretmeye başladı. Manisa, Bursa, Kocaeli üçgeninde gelişen yan sanayi, HİT-30'un en hızlı dönüşen tarafı. Eğer yatırım danışmanlığı yapıyorsanız, bu farkı müşterinize açıkça anlatmak zorundasınız: aynı listede olmak, aynı hızla teşviki kullanmak demek değil.

Belgenin değil, hak edişin hikâyesi

Sahada gördüğüm en yaygın hata, yatırımcının 'belge alma' aşamasını projenin sonu sanmasıdır. Oysa Yatırım Teşvik Belgesi'nin alınması, sürecin daha onuncu km'sidir. Asıl maraton, belgedeki hakların 'tamamlama vizesi' alınana kadar fiilen kullanılabilir hale getirilmesidir. Bu yolda yıllarca koordinatörlük yapmış biri olarak söylüyorum: belge almakla teşviki kullanmak iki ayrı disiplindir.

Tamamlama vizesi süreci özetle şu adımları içerir: makine teçhizat listesinin gümrük ithalat beyannameleriyle birebir eşleşmesi, yatırımın projesinde öngörülen istihdamın fiilen oluştuğunun SGK kayıtlarıyla teyidi, yerli katma değer oranının firmaya ait üretim kayıtlarıyla ispatı. Bu üç başlıktan birinde ufak bir sapma — örneğin ithal edilen makinenin GTİP numarasının teşvik belgesindeki ile bir hane farklı olması — tüm dosyayı uzun bir düzeltme sürecine sokar.

HİT-30 ile birlikte, bu denetim daha sıkı bir hâl aldı. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, ön denetim aşamasında üçüncü taraf bağımsız teknik denetim raporu istiyor. Bu, KGK Bağımsız Denetçisi kavramına benzer bir 'teknik denetçi' figürünün ortaya çıkmasına neden oldu. Yatırımcı için ek maliyet; sistem için ise denetimin nesnelleşmesi anlamına geliyor.

Yerli katma değer: en çok yanılan başlık

HİT-30'un mihenk taşı yerli katma değer oranıdır. Programa kabul edilen yatırımların ortalama yerli katma değer eşiği yüzde 51 olarak belirlendi; bazı önceliklerde bu oran yüzde 70'e çıkıyor. Pek çok yatırımcı bu oranı, 'bizim Türkiye'den aldığımız malların oranı' diye okuyor. Yanlış. Yerli katma değer, sizin doğrudan ürettiğiniz katma değerin satıştaki payıdır; girdileriniz Türkiye'den de olsa, eğer o girdiyi üreten firma bir ithalatçı ise, yerli katma değeri o ölçüde düşer.

Bu hesaplama, son birkaç yılda bağımsız denetim raporlamalarına da girmiş durumda. Mevcut yıllık raporda 'yerli katma değer beyanı' diye bir başlık var ve doğrulanması bağımsız denetçinin sorumluluğunda. Yani teşviki alan firma için yerli katma değer artık 'iyi niyet' beyanı değil; denetçinin onayladığı bir veri kümesidir. Yanlış veya abartılı beyan, hem teşvik geri alımı hem de denetim raporunun olumsuz görüşle düzenlenmesi anlamına gelir ki ikisi bir arada ciddi bir krizdir.

İhracat hibeleri: küçük tutarlar, büyük disiplin

Yatırım teşviklerinin gölgesinde kalan, ama orta ölçekli ihracatçı firmalar için hayatî olan bir başlık var: Ticaret Bakanlığı destekleri ve özellikle de pazara giriş destekleri. Eximman Grup'ta ihracat hibeleri portföyünü yönettiğim dönemde gördüm ki, küçük gibi görünen 50 bin ila 200 bin dolarlık destekler, KOBİ'lerin yıllık karlılığında yüzde 3-5 etki yapabiliyor. Yeter ki disiplinli takip edilsin.

Bu desteklerin trajedisi şudur: çoğu zaman firma, hak ettiği desteği aldığı belgeyle ilişkilendirmez. Bir fuara katılırsınız, gümrükten geçen numune tutarları, fuar kira faturası, otel ve uçak biletleri, hostes hizmet faturaları — hepsi ayrı ayrı tutulması gereken belge zinciridir. Pazarlama bütçeniz konsolide tutulurken hak edişiniz parça parça yiter. Çözüm: ihracat departmanı ile mali departman arasında bir 'destek-uyum sorumlusu' tanımlamak. Küçük bir görev tanımı, büyük tasarruf üretir.

Stratejik hata: 'teşviki para zannetmek'

Yatırım kararını teşvike göre vermek, geri dönüşü olmayan bir hatadır. Çünkü teşvik mevzuatı değişir; iş modeli değişmez. On yıl önce yatırım yapan, sigorta prim desteğine dayalı maliyet hesabı kuran firmaların pek çoğu, destekler bittiğinde rekabet edemediklerini fark etti. HİT-30'un cazibesinin gölgesinde aynı hataya düşmemek gerek.

Sağlıklı yaklaşım şudur: teşviki, projenizin iç verim oranını (IRR) artıran bir 'çarpan' olarak ele alın; projenin geri dönüşünü tek başına kurtaran bir kaldıraç olarak değil. Eğer teşviki devreye almadan önceki iç verim oranınız tek haneli ise, teşvik o projeyi yapılabilir kılmaz, yalnızca kaybınızı erteler. HİT-30 başvurusunda bu disiplini gösteren firmalar, programın hak edişi en hızlı tamamlayan oyuncuları olacak.

Yatırım iklimini gerçekçi okumak

2026 yılını faizlerin ve enflasyonun yön bulmaya çalıştığı bir geçiş yılı olarak değerlendiriyorum. Reel sektörün maliyet baskısı sürüyor; öte yandan döviz cinsi yatırımlarda nispi bir istikrar geri kazanılmış durumda. Bu iklimde HİT-30, kâğıt üzerinde cömert görünen bir programdır; uygulamada ise sermaye disiplini olan, finansman yapısını sağlam kuran, yerli tedarik ekosistemi içinde uzun vadeli ilişki kuran yatırımcının lehine işleyecektir.

Ortakların ve yöneticilerin dikkat etmesi gereken bir başka konu, finansman tarafıdır. HİT-30 kapsamındaki sermaye katılımı imkânı, Kalkınma ve Yatırım Bankası ile koordineli yürüyor. Bu da demektir ki kamunun bir paydaş olarak şirkete girmesi söz konusu olabilir. Kamu ortağı ile çalışmaya alışkın olmayan aile şirketleri için bu, yönetişim mimarisinde sancılı bir dönüşüm gerektirebilir. Yönetim kurulu yapısı, raporlama sıklığı, dış denetimin kapsamı — hepsi yeniden masaya yatırılmalı.

Bir sözle bitirelim

Teşvik dünyası, dışarıdan bakıldığında belgelerin ve mevzuat maddelerinin dünyası gibi görünür. Yıllardır içinde olan biri olarak söyleyebilirim ki, esasında bir 'sabır ve disiplin' dünyasıdır. Belgeyi almak heyecan verir; tamamlama vizesini almak hayata sığar. İki noktayı birbirine bağlamak için, başvurunun ilk gününden hak edişin son gününe kadar değişmeyen bir disiplin, doğru bir mali ekip ve gerçekçi bir iş planı gerekir.

Yatırımcı dostlarıma her zaman söylediğim cümleyi tekrar edeyim: teşvik, projenizi büyük yapar; ama projeyi kuran sermaye, ekip ve sabırdır. HİT-30'un, gerçek anlamda 'yüksek teknoloji inisiyatifine' dönüşmesi, bu üçlünün buluştuğu yerde mümkün olacak.